Wil je Albanië écht leren kennen? Dan moet je met z’n tintelende hoofdstad beginnen. Tijdens een intrigerende Free Walking Tour in Tirana ontdekten wij niet alleen de voornaamste bezienswaardigheden van de stad, maar maakten we er ook meteen kennis met twee spilfiguren die de woelige geschiedenis van dit bizarre Balkanland voor een groot stuk meeschreven: Skanderbeg en Hoxha. De ene op een al wat positievere manier dan de andere. Sinds de val van het communisme waagt Albanië zich beetje bij beetje buiten z’n eigen schaduw, terwijl Tirana zich aan een sneltreinvaart ontpopt tot een hippe, moderne stad in Europa, waar je instant van gaat houden. Tirana, ti amo!
Inhoudsopgave
Last updated on oktober 29th, 2024
Gratis stadswandeling doorheen de hoofdstad van Albanië
Krakende grammofoonmuziek weergalmt luidkeels over het weidse Skanderbegplein, dat vandaag het decor vormt voor een kleinschalig retro-evenement. Glimmende oldtimers bezetten het in de zon blakende marmer van het anders zo kale plein en bij de kraampjes achter het ‘I❤T’-teken kunnen geïnteresseerden wat nostalgische spullen op de kop tikken.
Onze jeugdige gids Aurora van Tirana Free Tour moet haar uiterste best doen om het ouderwetse feestgedruis te overstemmen. “De tour zal wellicht twee tot tweeënhalf uur duren, mogelijks iets langer”, gokt ze in het wilde weg. “Wij Albanezen nemen graag onze tijd”, geeft de Albanese spring-in-’t-veld gniffelend toe. Nochtans is de tijd hier allesbehalve blijven stilstaan in Albanië, zullen we zo meteen ontdekken. De oldtimers en de grammofoonmuziek op het Skanderbegplein even buiten beschouwing gelaten.
1. Dubai achterna in Tirana
Toegegeven: Ik had van Tirana een waar tranendal verwacht, een schoolvoorbeeld van teloorgegane Oostblok-glorie. Maar het tegendeel is waar. Tirana tracht de laatste tijd zijn oubollige imago duchtig op te smukken en zichzelf helemaal opnieuw uit te vinden. Akkoord, er is wel nog wat werk aan de winkel. Zo zie je op veel plaatsen nog tal van krakemikkige panden staan en ook nog heel wat zwerfvuil rondslingere, maar je moet ergens beginnen. Straten en parken worden er aan een ijltempo schoongeveegd, brutalistische bouwwerken – stille getuigen uit het communistische verleden – worden in een veelbelovende cocon van helende stellingen gehuld en overal in de stad rijzen moderne wolkenkrabbers met klinkende namen als Downtown One en Eyes of Tirana er als paddenstoelen uit de grond.
In een hoek van het centrale Skanderbegplein timmert men intussen ook naarstig verder aan de Skanderbeg Building, een multifunctioneel gebouw van 85 meter hoog. Eens voltooid, zal je in de contouren ervan de uit de kluiten gewassen buste van Albaniës nationale held Gjergj Kastrioti – AKA Skanderbeg – in herkennen. Tirana niet mee met z’n tijd? Het zou zo Dubai kunnen zijn.
2. Skanderbeg, de volksheld van Albanië
Zomaar een gebouw in de vorm van je hoofd cadeau krijgen? Dat zal je wellicht niet verdienen door stofzuigers of zo te verkopen. Daar moet meer achter zitten. Gids Aurora verzamelt iedereen in de schaduw van het bronzen standbeeld van een trotse Skanderbeg op z’n paard en geeft meer tekst en uitleg. “Skanderbeg wordt gezien als de grondlegger van Albanië. In de 15e eeuw riep hij de leiders van de verschillende vorstendommen en stammen uit het noorden van wat nu Albanië is bijeen. Samen met dit bondgenootschap wou hij voor eens en voor altijd de heersende Ottomanen en Venetianen buiten sjotten”, legt Aroura uit.
De alliantie van Skanderbeg boekte in eerste instantie grote successen. Samen met zijn bondgenoten won hij de ene veldslag na de andere en voor de allereerste keer heerste er onder elkaar een gevoel van nationale eenheid.” Albanië leek geboren. Maar lang bleef de pret helaas niet duren. Na de dood van Skanderbeg – in 1468 – veroverden de Ottomanen Albanië alsnog en voerden er meteen ook de islam als staatsgodsdienst in. Je zou voor minder op je paard gaan zitten. Arme Skanderbeg.
Nu is nog steeds zo’n 60% van de Albanese bevolking (gematigd) moslim. Maar daarnaast is er ook een grote christelijke gemeenschap, vooral in het noorden van het land. Beide godsdiensten gaan er wel hand in hand samen met elkaar. In heel het land zal je moskeeën en kerken broederlijk naast elkaar zien pronken. Niemand in Albanië geeft er dan ook werkelijk een zak om welk geloof je precies belijdt. Vanwaar die religieuze tolerantie? Dat komen we te weten bij de volgende tussenstop op onze tour door Tirana.
3. Enver Hoxha, de antiheld van Albanië
We verlaten het Skanderbegplein langs de charmante Et’hem Bey-moskee en de Klokkentoren van Tirana – beide uit de 19e eeuw – en belanden op een ietwat verdoken pleintje achter het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Hier springt meteen een zwaarlijvige, halve ‘pompoen’ uit industrieel grijs beton in het oog. Dit bolvormig bolwerk vormt de toegang tot de gewezen atoombunker van het ministerie, gebouwd in 1986. Ernaast een verroeste wachttoren, onaangenaam verwikkeld in prikkeldraad. Eigenlijk vat dit tafereel perfect de droeve periode samen die zich na de Tweede Wereldoorlog in Albanië aankondigde.
In 1946 installeerde de Stalin-gezinde dictator Enver Hoxha een communistisch schrikbewind in Albanië en deed het land onherroepelijk op slot. Niemand mocht er nog in of uit. Langs de staatsgrenzen verrees een elektrische ‘dodendraad’ en om van het ene dorp naar het andere te mogen reizen, dienden inwoners zelfs een speciaal pasje bij de overheid aan te vragen. Albanië transformeerde in het Noord-Korea van Europa. Ook voedsel werd strikt gerantsoeneerd en brandstof was soms amper voorradig. Het beloofden sombere tijden te worden voor de Albanezen. In 1968 verloren ze ook nog eens letterlijk alle geloof, want vanaf dat jaar werd Albanië de allereerste atheïstische staat ter wereld. Kerken en moskeeën kregen een nieuwe invulling als cultureel centrum of sporthal en er kwam een algemene ban op religieuze uitingen.
4. De bunkers van Albanië
In 1975 lanceerde Hoxha dan een grootschalige ‘bunkeriseringcampagne’, waarbij op amper 8 jaar tijd maar liefst 173.000 bunkers het licht zagen, verspreid over het hele land. Dat was er toen één per elf inwoners, voor het geval dat het ‘Westen’ Albanië ooit zou aanvallen. Ook nu nog zie je ze als onsterfelijk onkruid overal te lande staan, vaak overwoekerd door weelderig struikgewas of besmeurd met een kleurrijke laag graffiti. Het exemplaar waar wij hier nu in Tirana voor staan is daar dus een ‘mooi’ voorbeeld van. Eén van de vele. Tegenwoordig schuilt in deze bunker het intrigerende museum Bunk’Art 2, dat je meer vertelt over de duistere tijden in en na de Tweede Wereldoorlog. Maar nóg interessanter om te bezoeken is Bunk’Art 1, aan de rand van de stad (zie grijs kader hieronder).
5. Bunk’Art1: Kunst en communisme onder de grond
Als er een Bunk’Art 2 is, dan moet er ongetwijfeld ook een Bunk’Art 1 zijn. En ja hoor, dit ondergrondse bolwerk vind je aan de rand van de stad, aan de voet van het Dajt-gebergte. Deze bunker komt niet aan bod tijdens de free walking tour in Tirana, maar is desalniettemin een absolute must do wanneer je in in de stad bent.
Medio jaren ‘70 van vorige eeuw liet Enver Hoxha hier in de beboste heuvels een omvangrijk bunkercomplex uitgraven, met maar liefst 2 km aan tunnels en 102 vertrekken. Het betonnen vossenhol moest als schuilkelder dienen bij een mogelijke nucleaire aanval van buitenaf. Je kan er ook de slaapkamer en het kantoor van Hoxha in z’n oorspronkelijke toestand betreden. Er was in de bunker zelfs een experimentele installatie aanwezig waarmee men op chemische wijze zuurstof kon produceren. Die was van Chinese makelij, dus niet 100% zeker of het wel degelijk werkte. Van één iets zijn we wel zeker: Hoxha bleef er uiteindelijk nooit slapen.
Sinds 2014 herbergt Bunk’Art 1 zowel een geschiedkundig museum over de fascistische en communistische tijden in Albanië, als een galerij met hedendaagse kunst. Eerlijk gezegd bevat het museumgedeelte soms nogal veel tekst en foto’s, maar alleen al omwille van de ietwat akelige sfeer die in de ondergrondse gangen hangt en de moderne kunst die verschillende delen van de bunker siert, is Bunk’Art 1 zonder twijfel een bezoek waard. Bunk’Art 1 is ook stukken groter dan zustervestiging Bunk’Art 2, in het centrum van Tirana. Als je dus een keuze moeten maken tussen één van de twee, kies dan misschien toch voor Bunk’Art 1.
ⓘ Bunk’Art 1 bereik je vlot vanuit het centrum (Skanderbegplein) met de blauwe Porcelan-bus (Klik hier voor meer info over de Porcelan-bus). Tickets kosten 500 lek p.p. (± 5 euro).
Meer info: bunkart.al
6. Dajti Ekspres: Zweef in een kwartier tijd naar het ‘Balkon van Tirana’
Als je dan toch Bunk’Art 1 bezoekt, lift dan zeker ook eens met de kabelbaan het Dajt-gebergte in. Het dalstation van de Dajti Ekspres bevindt zich pal boven de toegangstunnel van Bunk’Art 1. Met 4,5 km is dit trouwens de langste kabelbaan in de Balkan. In een afgesloten gondel zweef je in een kwartiertje tijd naar een hoogte van meer dan 1000 meter boven zeeniveau. Hier geniet je van een fenomenaal uitzicht over de stad en bij goed weer ontwaar je ook het glinsterende water van de Adriatische Zee in de verte. Men noemt de Dajt niet voor niets het ‘Balkon van Tirana’.
Ga er minigolfen op de top, hiken in het nationale park of gewoon iets eten of drinken in het Oostenrijks aandoende restaurant Ballkoni Dajtit. Eenvoudige gerechten uit de Albanese keuken aan spotprijzen hier. Het verbluffende panorama over de stad krijg je er gratis bij. Een absoluut hoogtepunt bij een bezoek aan Tirana!
ⓘ Vanaf Bunk’Art 1 kan je gewoon wandelen naar de Dajti Ekspres. Sla vanaf de toegangstunnel tot Bunk’Art 1 rechtsaf en de eerste straat nog eens naar rechts, steil omhoog. Er staan wegwijzers met daarop “TELEFERIK”. Aan de kabelbaan is er ook een kleine parking, maar die staat meestal vol. De bus blijft dus de beste optie (klik hier voor meer info over de Porcelan-bus). Tickets kan je enkel ter plaatse kopen en kosten 1200 lek p.p. (± 11 euro) heen & terug.
Meer info: dajtiekspres.com
7. De val van Hoxha: Kauwgom en Coca-Cola
Na 41 jaar lang Albanië in z’n ijzeren greep gehouden te hebben, gaf Hoxha in 1985 de pijp aan Maarten. Of aan de iets minder flamboyante Ramiz Alia, in zijn geval. Alia volgde Hoxha op als Secretaris-Generaal van de Albanese Arbeiderspartij en bijgevolg ook als staatshoofd. Hij probeerde nog enkele kleine, liberale hervormingen in te voeren, maar het kalf was al half verdronken. Met de val van de Berlijnse Muur in 1989 stortte het communisme in Europa stilaan als een kaartenhuisje ineen. Ook in Albanië raakten de gemoederen aan het einde van de Koude Oorlog verhit en kwam er een definitief einde aan de socialistische volksrepubliek.
In 1991 werd het land uitgeroepen tot een parlementaire democratie en kreeg de bevolking eindelijk hun geloof en vrijheid terug. Dat verklaart dus ook hun religieuze tolerantie t.o.v. elkaar, omdat ze het zo’n lange tijd niet hebben mogen belijden. “Het land stond in rep en roer”, vertelt de jonge Aurora uitbundig. Zélf maakte ze het niet in levende lijve mee, maar haar enthousiaste manier van vertellen doet het je bijna geloven van wel. “Ineens konden de Albanezen kauwgom en Coca-Cola kopen, iets wat vroeger ondenkbaar was.”
8. De Piramide van Tirana, een postuum ‘cadeau’ van Hoxha
We steken de smalle Lana-rivier over en lopen op onze tour door Tirana tegen een wel heel bizar bouwwerk aan: de Piramide van Tirana. Geen erfenis van de Egyptenaren – die hebben het immers nooit tot hier geschopt – maar nog een postuum ‘cadeau’ van wijlen dictator Enver Hoxha. Dit knap staaltje van op-en-top Sovjet-architectuur, een brutalistisch ontwerp van Hoxha’s dochter en schoonzoon, ging in 1988 open voor het publiek als museum over de nalatenschap van Hoxha. “Albanezen waren zelfs verplicht om het museum minstens één keer per jaar te bezoeken, als eerbetoon aan hun gewezen leider”, vertelt Aurora. Amper drie jaar later mocht het museum alweer de deuren sluiten, toen het communisme in Albanië definitief de afgrond insukkelde en de bevolking Hoxha zo snel mogelijk wilde vergeten.
Nadien deed het spitse bouwwerk achtereenvolgens nog dienst als conferentiehal, als humanitair hulpcentrum van de NAVO tijdens de Kosovo-crisis en als nachtclub. Uiteindelijk raakte de ‘piramide van den Aldi’ in staat van verval en werd het een geliefde spot voor urbexers. Tot nu. De van oorsprong Rotterdamse projectontwikkelaar MVRDV – die ook de Downtown One-wolkenkrabber en de Skanderbeg Building in Tirana ontwierp – stak de betonnen kegel onlangs nog in een nieuw jasje. Nochtans heeft het niet veel gescheeld, of dit emblematische gebouw werd zonder pardon met de grond gelijk gemaakt. Sinds de zomer van 2023 herleeft de opgefriste Piramide van Tirana als een moderne, creatieve hub voor het volk, bulkend van de kunst, cultuur en koffiebars. Mooi om te zien hoe men oude littekens op die manier een nieuwe invulling geeft. Hoxha draait zich wellicht om in z’n graf.
9. Blloku: Van veilige have voor de communisten, tot dé hippe buurt van Tirana
We struinen verder over de kaarsrechte Dëshmorët e Kombit Boulevard, de slagader van Tirana. Tegenover het statige Rogner Hotel Tirana, de plek waar wereldleiders tijdens officiële visites al eens hun royaal staatshoofd te slapen leggen, slaan we een park met een resem kromgegroeide sparren in. Een kleurrijk fragment van de Berlijnse Muur – oorspronkelijk afkomstig van de Potsdamer Platz in de Duitse hoofdstad – staat symbool voor het Europa dat decennialang in tweespalt lag. Moet je hen in Albanië dus niets over vertellen.
En ook hier weer enkele (miniatuur)bunkers die met hun bolhoed van beton als een periscoop boven het maaiveld uitsteken. “Checkpoints die vroeger streng de toegang tot Blloku bewaakten”, licht Aurora ons toe. Blloku was ten tijde van Hoxha een sterk beveiligde buurt in de stad waar alle hoge piefen van het regime woonden. Tegenwoordig is het veruit de hipste wijk van Tirana, met restaurants, cafés en nachtclubs bij de vleet. Hoe tijden kunnen veranderen.
De gewezen villa van Hoxha zelf vinden we net om de hoek, in de Rruga Ismail Qemali. Het modernistische huis ademt gewoonweg jaren ’50 uit en vertoeft in een best wel goede toestand, precies of Hoxha trok er gisteren nog maar de voordeur achter zich dicht. “Intussen is het pand in handen van de stad, maar er zijn tot op heden nog geen concrete plannen om het publiek toegankelijk te maken”, zucht Aurora. Nochtans zou de villa een uitstekende locatie zijn om de herinnering aan de onderdrukking van weleer hoog te houden. Wel grappig, want als we even naar de overzijde van de straat kijken, zien we dat Hoxha’s overbuur nu niemand minder dan.. de KFC is! Deze fastfoodketen staat gewoonweg synoniem voor het huidig regerende kapitalisme. Een dikkere fuck you dan dit konden de Albanezen niet bedenken.
10. Orthodoxe Kathedraal & House of Leaves
De gegidste tour door Tirana – en bij uitbreiding doorheen de beknopte geschiedenis van Albanië – eindigt aan de kersverse Orthodoxe Kathedraal van de Opstanding van Christus. Dit heilig huisje werd pas in 2018 boven de doopvont gehouden en glundert sindsdien als één van de grootste kathedralen in de Balkan. Ga er zeker eens binnen gluren, want de grote koepel is langs de binnenkant meesterlijk beschilderd met een afbeelding van de Messias himself.
Trouwens, over binnen gluren gesproken: Tegenover de kathedraal, subtiel verstopt achter het weelderige kruin van de omringende bomen, ontwaar ik een soort van spookhuis dat zielig staat weg te kwijnen. “De House of Leaves, het voormalige hoofdkwartier van de Sigurimi,” beantwoordt Aurora mijn nieuwsgierige blik. Sigurimi is niet één of ander Japanse vorm van sushi, maar wel de naam van de vroegere Albanese staatsveiligheid. “De Sigurimi hield tijdens het communistische bewind alles en iedereen nauwlettend in de gaten.” De tegenhanger van de vroegere Oost-Duitse Stasi, zeg maar. Sinds 2017 huist er een museum, waar je meer te weten komt over de slinkse spionagetechnieken die de geheime dienst jarenlang op de bevolking toepaste.
Intussen is de House of Leaves nog maar een schim van zichzelf. Letterlijk, want vlak ernaast werpt de pasgeboren 4Ever Green Tower nogal dominant zijn schaduw over het voormalige arendsnest van de communistische curieuzeneuzen. Een perfecte metafoor voor de nieuwe wind die tegenwoordig door Tirana en Albanië waait. Laat ons nu maar hopen dat het inderdaad het zo ‘4Ever’ mag blijven duren.
Wat je ook niet mag missen in Tirana
- Shëtitorja Murat Toptani: Een lommerrijke, verkeersvrije straat in het centrum met leuke terrasjes. De zes witte strepen in de straat en de betonnen zitjes die daar schijnbaar willekeurig op gepositioneerd staan, symboliseren de melodie van het Albanese volkslied.
- Reja – The Cloud: Een kunstinstallatie voor de inmiddels gesloten Nationale Kunstgalerie. Het werk is een soort van doorzichtige, kubistische arena. Je kan er ook daadwerkelijk wat in rondhangen en van tijd tot tijd wordt de installatie afgehuurd voor kleine evenementen.
- Kasteel van Tirana: Het oude fort van Tirana, waar amper iets van overblijft, maar waar je tegenwoordig wel tal van leuke winkels en restaurants vindt.
- Sint-Pauluskathedraal (Katedralja katolike Shën Pali): Rooms-katholieke kerk die nog maar in 2002 ingewijd werd. Moeder Theresa hielp mee de bouw van de kathedraal te financieren, maar zou de voltooiing ervan zelf nooit meemaken. Ze stierf immers vijf jaar voor de inwijding. Buiten pronkt haar standbeeld naast de ingang van de kerk, als aandenken.
- Riniapark: Het stedelijke park van Tirana, met klaterende fonteinen, kinderspeeltuinen en een paviljoen met horeca. Kijk niet verbaasd op wanneer je hier ineens een kraam met wiener wurst opmerkt.
- Centrale Markt (Pazar Meydanı): De nieuwe, overdekte markthal van Tirana. Fijn om wat in rond te snuisteren.
- Street Art: Verspreid over de stad vind je ook heel wat street art. Kijk dus ook af en toe eens naar omhoog, terwijl je op tour in Tirana bent.
We bleven niet alleen in de hoofdstad Albanië, maar trokken ook doorheen de rest van het land. Lees hier het vervolg van onze rondreis door Albanië!
Koffers pakken en wegwezen
1. Op tour in Tirana: De praktische kant
Wij ontdekten Tirana tijdens een zogenaamde free walking tour, iets wat we wel vaker doen wanneer we een stad voor het eerst bezoeken. Zoals de naam aangeeft, is de tour in principe gratis. De bedoeling is dat je de gids op het einde van de tour een fooi geeft, tenzij je echt niet tevreden was uiteraard. Het bedrag kies je zelf, maar doorgaans is dat 5 à 10 euro per persoon (cash). Vraag de gids op het einde van de tour zeker om leuke adresjes om uit eten te gaan of iets te gaan drinken in Tirana.
De free walking tour door Tirana vertrekt dagelijks om 10u en 18u vanop de trappen van de Opera, op het Skanderbegplein (achter het ‘I❤T’-teken). Reserveren kan via de website van Tirana Free Tour, maar is op zich niet verplicht. Je kan ook gewoon op het moment zelf komen opdagen. In geval van grote belangstelling wordt de groep in meerdere kleine groepen opgesplitst, elk met een gids.
→ Meer praktische informatie over reizen naar en in Albanië vind je hier terug.
2. Restauranttip in Tirana: Oda Garden
Een uitstekende plek in Tirana om achter je tour door Tirana typisch Albanese gerechten te degusteren, is Oda Garden, nabij de Centrale Markt. Het is er heerlijk toeven onder het weelderige kruin van de bomen die het ruime terras overschaduwen. Een live orkest luistert intussen de boel wat op met traditionele muziek. Reserveren is aangeraden, aangezien Oda Garden erg populair is en bijgevolg vaak volzet is. De meeste hoofdgerechten kosten tussen de 5 en 10 euro.
3. Overnachten in Tirana: Elisa Tirana, Affiliated by Melia
Wij verbleven in het gloednieuwe viersterrenhotel Elisa Tirana, Affiliated by Meliá. Dit moderne boetiekhotel, dat op een kwartiertje wandelen van het centrale Skanderbegplein ligt, opende z’n deuren nog maar in 2022. Alles ruikt en ziet er dan ook nog nieuw uit, terwijl de prijzen (nu nog) enorm meevallen. Wij betaalden via Booking.com voor een standaardkamer amper 90 euro per nacht, inclusief ontbijt.
Groot pluspunt in dit hotel is de wondermooie wellness, op de kelderverdieping van het hotel. Als gast geniet je er elke dag van één uur gratis toegang tot de sauna, de hammam en het riante bubbelbad. Mits supplement kan je er ook massages reserveren. Alleen een beetje jammer dat er geen badjassen op de kamer liggen, maar je kan die wél in het wellnesscentrum zelf verkrijgen.
Check je, zoals wij, pas ’s avonds laat in het hotel in en heb je na een lange vermoeiende reis maar weinig zin meer om er nog op uit te trekken? Weet dan dat het hotel een voortreffelijk restaurant herbergt. Niet meteen de typisch Albanese keuken, maar eerder gerechten met internationaal karakter. Weliswaar erg verfijnd en tegen een (naar West-Europese normen) schappelijke prijs. Alleszins goed om je verblijf in Tirana mee te starten.
Overzichtskaart
Ontdek meer van Op Congé met Xavier
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
0 reacties op “Op tour in Tirana: Wandeling door geschiedenis en toekomst”